Εκπαίδευση στον Άγιο

Την εκπαίδευση στο πρώτο μισό του εικοστού αιώνα περιγράφει χαρακτηριστικά η κυρά Μαρουδιώ, σε κείμενο της Μαρίας Χατζηανδρέου (με τίτλο "η κυρά Μαρουδιώ" στο περιοδικό Απόπλους, τεύχος 35-36, Φεβρ. 2006): Το σχολειό είχε μέχρι την ογδόη. Όταν λέμε σχολειό μη φανταστείς και τίποτα σπουδαίο. Δυο δωματιάκια ήτανε στο συνεταιρισμό. Στο ένα έκαναν μάθημα οι μικρές τάξεις και στο άλλο οι μεγάλες. Πααίναμε πρωί απόγευμα και το Σάββατο μισή μέρα. Χτυπούσε η καμπάνα, την ακούγαμε και τρέχαμε. Τα τετράδια και τα βιβλία τ' αγοράζαμε. Στις μεγάλες τάξεις είχαμε ένα μεγάλο βιβλίο που `χε όλα τα μαθήματα μέσα. Ελληνικά, ιστορία, φυσική και θρησκευτικά.

Στη διήγηση της κυρά-Μαρουδιώς αναφέρεται και έτερος διδάσκαλος, ο Μανόλης Χατζηκωνσταντής που μάλλον ήταν λιγότερο αυστηρός. Γεννήθηκε το 1864. Παντρεύτηκε την Αγγελίνα Σταματίου (1864-1930), κόρη του Αναγνώστη Σταματίου, με την οποία ζούσε στους Βαλεοντάδες. Χρημάτισε δάσκαλος στον Άγιο κατά τα τελευταία χρόνια της ηγεμονίας και εμφανίζεται σε φωτογραφία του σχολείου του Αγίου του έτους 1911 (στο βιβλίο του Αργύρη Πετρονώτη με τίτλο "Χρονικό Ελισσαβίτη"). Σε ληξιαρχικές πράξεις του 1911 ως μάρτυρες αναφέρονται επίσης οι διδάσκαλοι Δημήτριος Ν. Παπαγεωργίου και Δημήτριος Α. Αντωνιάδου.

Βέβαια σε σχολεία μονοθέσια ή διθέσια, δηλαδή με πολλές τάξεις, αλλά λίγους δασκάλους, αναγκαστικά ορισμένες τάξεις υποαπασχολούνταν σε μέρος των ωρών της παρουσίας των μαθητών στο σχολείο. Μια απάντηση στο πρόβλημα απετέλεσαν τα λεγόμενα αλληλοδιδακτικά σχολεία, όπου μαθητές των ανώτερων τάξεων δίδασκαν στις κατώτερες τάξεις.

Ας ληφθεί υπόψη ότι ακόμη το 1911 η Σάμος βρίσκεται στο καθεστώς της ηγεμονίας, δηλαδή έχει μεν αυτονομία, αλλά πάντως ανήκει στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Οι ελληνικές κοινότητες στην τελευταία έπρεπε να χρηματοδοτούν μόνες τους την εκπαίδευση, δηλαδή να προσλαμβάνουν και να πληρώνουν δάσκαλο, συχνά με ανταγωνιστικούς όρους αγοράς. Δάσκαλοι που είχαν υπηρετήσει σε σχολεία της Σάμου μπορούσαν να αναζητούν την τύχη τους σε άλλα νησιά και σε σχολεία της Μ. Ασίας και αντιστρόφως. Οι αμοιβές μπορούσαν να είναι τακτικές, δηλαδή ένας βασικός μισθός, και έκτακτες, π..χ. το αποτέλεσμα της περιφοράς ενός δίσκου στην εκκλησία κατά τις μεγάλες εορτές. Συνέπεια αυτού του συστήματος ήταν και η εξάρτηση του δάσκαλου από την τοπική κοινωνία.

Μερικά ονόματα δασκάλων στον Άγιο Κωνσταντίνο για το τέλος του 19ου αιώνα και τις αρχές του εικοστού προκύπτουν από ηγεμονικά έγγραφα και περαιτέρω από έγγραφα της ενδιάμεσης ελληνικής διοίκησης και στη συνέχεια του ελληνικού κράτους και έχουν ως εξής:

Ο Δ. Παπαγεωργίου στο σχολείο Νενέδων

1898 Μιλτιάδης Παπά Δημητρίου
1899 Δημήτριος Παπά Γεωργίου
1902 Μανουήλ Παπά Δανιήλ
1907 Δημήτριος Παπά Γεωργίου

1911 Μανώλης Χατζηκωνσταντής, Δημήτριος Παπα Γεωργίου
1912 Δημήτριος Παπά Γεωργίου, Πελοπίδας Βασιλειάδης

1914 Χριστόδουλος Μαραγκός και Δημήτριος Παπαγεωργίου

Ο δάσκαλος Δημήτρης Ν. Παπαγεωργίου (1870-1959) ήταν γιος του Νικόλαου Παπαγεωργίου  και της Βασιλικής (1837-1907) .  Διορίσθηκε το 1890 (σε ηλικία είκοσι ετών) αρχικά στο σχολείο Νενέδων, το 1891 στους Μανωλάτες, μετά πάλι στους Νενέδες κι αργότερα (1898) στον Άγιο Κωνσταντίνο. Μεταξύ 1901 και 1905 υπηρέτησε ως διδάσκαλος στην κοινότητα Βαγαρασίου (της Μ. Ασίας), διορισμένος από την Μητρόπολη Ανέων (πόλη απέναντι από τη Σάμο). Το 1906 επέστρεψε στον Άγιο. Στη φωτογραφία εικονίζεται στο σχολείο Νενέδων (αρχείο Δ. Ζ. Παπαγεωργίου), λογικά κάπου στη δεκαετία του 1890. Αργότερα, το 1920 αναφέρεται ως παπάς και το 1925 είναι πια εφημέριος του ναού του Γενεθλίου Ιωάννου του Προδρόμου. Ήταν ένας άνθρωπος εξαιρετικής μόρφωσης ακόμη και με τα σημερινά δεδομένα και διέθετε μια επιβλητική προσωπική βιβλιοθήκη. Συγχρόνως συνέχισε να καλλιεργεί τα κτήματά του. Με την σύζυγό του Ευφροσύνη απέκτησε τέσσερα παιδιά, τον Νίκο, το Γιάννη, τον Γιώργο (1914) και το Ζαχαρία (1920-2005). Απεβίωσε το 1959. 

Το σχολείο του Αγίου λίγο πριν το 1920.

Η αυστηρότητά του ήταν περιώνυμη. Η κυρά Μαρουδιώ λέει γι' αυτόν: Στις μεγάλες τάξεις είχαμε τον παπα-Δ'μήτρη. Αυτός ήτανε πολύ αυστηρός, αλλά και καλός δάσκαλος. Όσα παιδιά πέρασαν απ' τα χέρια του, όλα μάθανε γράμματα. Για τιμωρία μας έβαζε άμμο και χαλίκια και γονατίζαμε πάνω. Μια φορά έφαγα ένα χαστούκι απ' αυτόν και μ' φάν'κε πως ξεκόλ'σε το μάγ'λο μ'.

Στην δεύτερη φωτογραφία φαίνεται ο δάσκαλος Δημήτρης Παπαγεωργίου μαζί με τους μαθητές του στον Άγιο Κωνσταντίνο πριν το 1920, δηλαδή πριν γίνει παπάς (αρχείο Δ. Ζ. Παπαγεωργίου). 

Στην τρίτη φωτογραφία φαίνεται το σχολείο του Αγίου περί το 1926, με δασκάλους τον Κωστή Χατζηκωνσταντή (βλ. παρακάτω) και την (κομψοτάτη) Καλλιόπη Καλαφατά. 

Το σχολείου του Αγίου περί το 1926.

Στην τελευταία φωτογραφία φαίνονται μαθητές και δάσκαλοι του χωριού λίγο πριν το Β' παγκόσμιο πόλεμο, περί το 1937. Επειδή η φωτογραφία αυτή είναι νεότερη υπάρχει ευτυχώς η δυνατότητα αναγνώρισης των προσώπων (η αναγνώριση έγινε από τη Μαρία  Αναγνώστου κι από τον Δημήτρη Χατζηανδρέου, αμφότεροι έχουν αποβιώσει). Οι εικονιζόμενοι δάσκαλοι είναι ο Κωστής Χατζηκωσταντής και η Όλγα Ζαμάνη.

Ο Κ. Χατζηκωνσταντής γεννήθηκε το 1892 και ήταν γιος του Παυσανία Χατζηκωνσταντή και της Γραμματικής Διολέτου. Ήταν αφοσιωμένος και ικανός δάσκαλος. Στη διάρκεια της κατοχής συνέχισε να διδάσκει χωρίς ποτέ να αποκαλύψει ότι δεν έπαιρνε μισθό. 

Το σχολείο του Αγίου περί το 1937.

Ένα περίεργο μάθημα προστέθηκε στα σχολεία της Σάμου για λίγα χρόνια πριν το 1910. Πρόκειται για τη διδασκαλία της Εσπεράντο ως ξένης γλώσσας. Δεν κράτησε πάνω από 2-3 χρόνια, επειδή οι εσπεραντιστές έπεσαν στη δυσμένεια της ηγεμονίας ως ανατρεπτικοί.

Μετά το δημοτικό σχολείο ακολουθούσε το γυμνάσιο ή το σχολαρχείο. Το σχολαρχείο ήταν προγυμνασιακό σχολείο τριετούς διάρκειας που λειτούργησε  από τα μέσα του 19ου αιώνα ως τις αρχές του εικοστού και συνήθως αντιστοιχούσε στις τάξεις 5η ως 7η, δηλαδή ερχόταν μετά από ένα τετρατάξιο δημοτικό. Η φοίτηση στο σχολαρχείο ή στο γυμνάσιο ήταν δύσκολη υπόθεση, επειδή οι μαθητές έπρεπε να ξενιτευτούν στην πόλη, συνήθως στο Βαθύ. Είχε δηλαδή οικονομικές απαιτήσεις αντίστοιχες της φοίτησης σ' ένα σημερινό απομακρυσμένο πανεπιστήμιο. Όμως η ηλικία του μαθητή ήταν μικρότερη της ηλικίας ενός φοιτητή και μάλιστα σε μια κοινωνία λιγότερο ανεκτική απ' τη σημερινή. Το γεγονός αυτό έκανε τη φοίτηση ιδιαίτερα των κοριτσιών στο γυμνάσιο πρακτικά αδύνατη. Αλλά και τ' αγόρια σπανίως πήγαιναν στο γυμνάσιο κι ακόμη σπανιότερα το τελείωναν.

Γι' αυτό δεν ήταν περίεργο που ο εκ Βαλεοντάδων Ευάγγελος Τροβάς (γεννηθείς το 1890, γιος του καπετάνιου Ιπποκράτη Τροβά και της Γραμματικής Μαραθοκαμπίτου) ήταν ιδιαίτερα περήφανος που κατάφερε να βγάλει όχι μόνο το γυμνάσιο, αλλά και τη φιλοσοφική. Λέγεται ότι καθώς έφτασε στο σπίτι της γιαγιάς του απόφοιτος πια αυτή τον φώναξε με τ' όνομά του κι εκείνος απάντησε: "Από δω και πέρα δε θα με φωνάζεις Βαγγέλη, αλλά κύριε καθηγητά". Αργότερα έγινε καθηγητής και γυμνασιάρχης στο Πυθαγόρειο γυμνάσιο στο Βαθύ. Σήμερα υπάρχει στο Βαθύ ένας δρόμος με τ' όνομά του.